LUFS ve true peak: hangi değer ne söyler

Kısa cevap

LUFS, bir parçanın tüm süresi boyunca ölçüldüğünde ne kadar yüksek duyulduğunu söyler. Dijital platformlar parçanı ne kadar açacaklarına ya da kısacaklarına karar vermek için bunu kullanır. True peak (gerçek tepe değeri) ise dalga formunun çalma sırasında ulaştığı en yüksek noktayı söyler. Parçada distorsiyon oluşup oluşmayacağını o belirler.

Değerlerden biri ses yüksekliğiyle, diğeri headroom ile ilgilidir. Bir parça birinde sorunsuz, diğerinde hatalı olabilir; bu yüzden bitmiş bir masterda ikisinin de kontrol edilmesi gerekir.

LUFS neyi ölçer

LUFS, “Loudness Units relative to Full Scale” (tam ölçeğe göre ses yüksekliği birimleri) ifadesinin kısaltmasıdır. Yayın kuruluşlarının ve dijital platformların kullandığı standart olan ITU-R BS.1770 tarafından tanımlanır. Ölçer önce sesi, kulakların tarttığı gibi tartmak için filtreler: çok alçak baslar daha az, üst orta frekanslar biraz daha fazla sayılır. Ardından sesin gücünü 400 milisaniyelik kısa bloklar hâlinde ölçer.

Parçanın tamamı için sessiz bloklar dışarıda bırakılır: önce −70 LUFS altındaki her şey, sonra geriye kalanın seviyesinin 10 LU’dan daha fazla altında olan her şey. Kalanların ortalaması tek bir sayıya dönüştürülür: entegre ses yüksekliği. Daha kısa ölçümler de var. Kısa süreli ses yüksekliği son 3 saniyeyi, anlık ses yüksekliği ise son 400 milisaniyeyi kapsar.

Bilmeye değer bir şey daha: LUFS ve LKFS, iki adı olan aynı birimdir. ITU standardı LKFS yazar; EBU de AES de ikisinin özdeş olduğunu söyler. Bir LU bir desibeldir. Mekanizmanın tamamı LUFS aslında neyi ölçer rehberinde.

True peak neyi ölçer

Dijital bir dosya örnekleri saklar: her saniye on binlerce ayrı seviye okuması. Hoparlöre ulaşan ise bu örneklerden yeniden kurulan pürüzsüz dalgadır. İki örnek arasında, yeniden kurulan dalga ikisinden de daha yükseğe çıkabilir.

Yani en yüksek örnek, her zaman sesin en yüksek noktası değildir. Örnekleri okuyan bir ölçer (dBFS cinsinden bir örnek tepe ölçeri) −0,3 gösterirken yeniden kurulan dalga 0’ın üzerine çıkabilir. Bu tür tepelere örnekler arası tepe denir. BS.1770, hiçbir örnek tam ölçekte, hatta ona yakın bile değilken aşırı yüklenmelerin olabileceğini belirtir.

Bir true peak ölçeri yeniden kurulan dalgayı tahmin eder. Oversampling yapar, yani gerçek örneklerin arasına ek noktalar hesaplar (standardın yönteminde dört kat) ve bunların en yükseğini dBTP cinsinden raporlar. dBFS değerinden farklı olarak, bir dBTP okuması 0’ın üzerinde olabilir.

True peak ölçeri bile düşük okuyabilir

Dört kat oversampling bir tahmindir, dalganın kendisi değil. BS.1770-5 en kötü durumu verir: 4× bir ölçer, örnekleme hızının yarısına kadar olan içerikte değeri en fazla 0,688 dB düşük okuyabilir. Tepe sınırlarının 0 yerine −1 dBTP seviyesinde durmasının nedenlerinden biri bu.

İki değer birbiriyle nasıl ilişkili

İki değer birbirinden bağımsız hareket eder. Ağır biçimde limitlenmiş bir master, true peak değeri tavanının hemen altında tutulurken LUFS cinsinden yüksek ölçülebilir. Sessiz, açık bir akustik kayıt ise LUFS cinsinden düşük ölçülüp yine de tam ölçeğe yakın keskin tepelere sahip olabilir; çünkü birkaç yüksek transient bir ortalamayı neredeyse hiç değiştirmez.

Aralarındaki farkın bir adı var. PLR, yani tepe/ses yüksekliği oranı, maksimum true peak eksi entegre ses yüksekliğidir. EBU R 128 s2 de AES TD1008 de bunu tanımlar. −9 LUFS seviyesinde, true peak değeri −1 dBTP olan bir parçanın PLR değeri 8 dB olur; −16 LUFS seviyesinde, tepesi −1 dBTP olan bir parçanın PLR değeri ise 15 dB. Daha küçük bir PLR, en yüksek anların ortalamadan daha az sivrildiği anlamına gelir: parçanın daha büyük bir kısmı tepeye doğru itilmiştir.

PLR bir puan değildir ve hiçbir standart onun için bir hedef belirlemez. Bir masterın ortalama seviyesi ile en yüksek noktası arasında ne kadar pay kaldığını tek bir sayıda görmenin bir yoludur. Ses yüksekliğinin bir şarkı boyunca nasıl değiştiği (sessiz kıta, yüksek nakarat) için ayrı ölçü ses yüksekliği aralığıdır (LRA); EBU bunu tanımlar ve dinamik aralıkla ya da crest faktörüyle karıştırılmaması gerektiği uyarısını yapar.

Hangi sınır nerede geçerli

Her platform tek bir ses yüksekliği seviyesi yayımlar ya da ölçümlere göre öyle bir seviye kullanır; bazıları bir tepe sınırı da yayımlar. Ses yüksekliği değeri, çalmanın vardığı yerdir. Tepe değeri ise altında kalınması gereken sayıdır.

• •Spotify, entegre -14 LUFS, tavan -1 dBTP (-14 LUFS üzerindeki masterlarda -2 dBTP). Spotify’ın sanatçılara yönelik “Loudness normalization” rehberinde yayımlandı.
• •Apple Music, entegre -16 LUFS, tavan -1 dBTP. Üçüncü taraflarca ölçüldü; Apple, Sound Check için −16 dB değerini yalnızca podcast gereksinimlerinde yayımlar ve Digital Masters rehberinde en az 1 dB headroom ister.
• •YouTube, entegre -14 LUFS, yayımlanmış bir true peak tavanı yok. Üçüncü taraflarca ölçüldü; YouTube ne bir ses yüksekliği değeri ne de bir true peak tavanı yayımlar.
• •Yayıncılık (EBU R 128), entegre -23,0 LUFS, ±0,2 LU, tavan -1 dBTP. EBU tarafından R 128 (2023) belgesinde yayımlandı. Bir oynatıcı ayarı değil, yayın programlarının teslim edildiği seviyedir.

Bu değerlerin bazıları platformun yayımladığı sayılar değil, üçüncü tarafların ölçümleridir; liste hangileri olduğunu belirtiyor. Dağıtımcılar için AES TD1008, kayıplı bir kodlayıcının girişinde true peak değerinin −1 dBTP değerini aşmamasını önerir. Her platformun fazla yüksek ya da fazla sessiz bir parçayı nasıl ele aldığı Dijital platformların ses yüksekliği hedefleri rehberinde.

Dijital platformlar neden ek headroom ister

Dijital platformlar dinleyicilere WAV dosyanı değil, kayıplı bir kodlamayı (AAC, Ogg Vorbis ya da Opus) gönderir. Kayıplı bir kodlayıcı sesi onun sıkıştırılmış bir tarifinden yeniden kurar ve yeniden kurulan tepeler teslim ettiğin tepelerden daha yükseğe düşebilir. BS.1770, tepeleri yükseltebilecek etkenler arasında bit hızının düşürülmesini de sayar.

Ne kadar yükseldiği kodlayıcıya ve bit hızına bağlıdır. AES TD1008, yüksek bit hızlı bir kodlayıcının (örneğin 256 kbps) −0,5 dBTP kadar yakın bir sınırla çalışabileceğini ve bit hızı düştükçe tepelerin daha fazla yükseldiğini söyler. Kodlamanın içinde kırpılan bir tepe, her dinleyicinin dinlediği yayın akışında yer alır ve sen onu yayından önce hiç duymazsın.

Doğru olmayan beş şey

• •“Hiçbir örnek 0 dBFS üzerinde değil, yani clipping olamaz.” Yeniden kurulan dalga herhangi bir örnekten daha yükseğe çıkabilir. True peak tam olarak bunu ölçer.
• •“Daha yüksek bir LUFS okuması, parçamı dijital platformlarda daha yüksek sesli yapar.” Normalizasyon açıkken, platformun seviyesinden yüksek bir parça aradaki fark kadar kısılır. Sonunda kimseden daha yüksek sesli olmaz.
• •“Mastering −14 LUFS seviyesinde yapılmak zorunda.” Spotify bunu önerir, ama bu değeri tutturmadığın için hiçbir şey reddedilmez. Daha önemli olan sayı tepe sınırıdır.
• •“LUFS ve LKFS farklıdır.” İkisi aynı birimdir.
• •“Ses yüksekliği aralığı, dinamik aralıktır.” Ses yüksekliği aralığını tanımlayan EBU, onun dinamik aralıkla ya da crest faktörüyle karıştırılmaması gerektiğini söyler.

Uygulamada ikisini birden kontrol etmek

• •Projendeki miksi değil, dışa aktarılan dosyayı ölç. Entegre ses yüksekliği bitmiş parçanın tamamına aittir.
• •Örnek tepe değerini değil, true peak değerini oku. DAW yalnızca örnek tepe değerini gösteriyorsa oversampling yapan bir ölçer kullan. LUFS ve true peak ölçerimiz entegre LUFS, true peak ve ses yüksekliği aralığını bir arada gösterir ve dosyayı yüklemeden tarayıcında çalışır.
• •True peak sınırın üzerindeyse zincirin sonundaki limiter için çıkış tavanını düşür ya da masterın seviyesini azalt ve yeniden ölç. Tepeler dosyanın içinde zaten distorsiyona uğramışsa seviyeyi düşürmek bunu geri almaz: nerede olduğunu clipping ve gürültü dedektörü gösterir.
• •Bir LUFS sayısının peşinden koşma. Müziğin ihtiyaç duyduğu ses yüksekliğini seç, true peak değerini sınırın altında tut ve her platformun kendi çalma seviyesini belirlemesine izin ver.

Euphona’nın mastering işlevi her iş için iki değeri de raporlar: ses yüksekliği, true peak ve ses yüksekliği aralığı, öncesinde ve sonrasında ölçülmüş olarak.

İnsanların sorduğu sorular

True peak 0’ın üzerinde olabilir mi?

Evet. dBTP saklanan örnekleri değil, yeniden kurulan dalgayı tarif eder; bu yüzden tüm örnekleri 0 dBFS altında duran bir dosya +0,5 dBTP ya da daha fazlasını okuyabilir. Böyle bir dosyada, çalma sırasında ya da kayıplı bir kodlamada distorsiyon oluşması muhtemeldir.

−1 dBTP yeterli mi?

Spotify’ın, EBU R 128 ve AES TD1008 belgelerinin çoğu malzeme için kullandığı sınır budur. Spotify, master −14 LUFS seviyesinden yüksekse −2 dBTP ister; düşük bit hızları daha fazla pay gerektirir. Teslim ettiğin platform kendi sınırını yayımlıyorsa onu kullan.

Hangisi daha önemli, LUFS mu true peak mi?

Çalma seviyesi için LUFS: ama seviyeyi senin yerine platform belirlediği için göründüğü kadar önemli değil. Distorsiyon için true peak; onu da teslimattan sonra senin yerine kimse düzeltmez.

True peak LUFS okumasını değiştirir mi?

Pek değiştirmez. Entegre ses yüksekliği parçanın tamamının ortalamasını alır ve birkaç kısa tepe onu neredeyse hiç kıpırdatmaz. İkisinin ayrı ayrı ölçülmesinin nedeni de tam olarak bu.